महेश भट्टराई : मोरङ / झङडाही झोराहाट, कात्तिक २९ गते आइतबार । सूर्यदेव र छठी माताको आराधना गर्दै मनाइने छठ पर्व नेपालको तराई–मधेससहित पहाडी तथा सहरी क्षेत्रमा समेत श्रद्धा र उल्लासका साथ मनाइन्छ। सत्य, निष्ठा, पवित्रता, आत्मसंयम र प्रकृतिप्रतिको सम्मानको प्रतीक मानिने यस पर्वमा अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ दिइन्छ भने भोलिपल्ट बिहान उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ दिएपछि छठ पर्व विधिपूर्वक सम्पन्न हुन्छ।
छठ पर्व विशेषगरी चार दिनसम्म विभिन्न धार्मिक विधि र परम्पराअनुसार मनाइन्छ। यस पर्वमा व्रतालुहरूले कठोर नियम पालना गर्दै सूर्यदेव र छठी माताको पूजा आराधना गर्छन्। परिवारको सुख, शान्ति, समृद्धि, सन्तानको दीर्घायु, आरोग्यता र मनोकामना पूरा होस् भन्ने कामनासहित छठ मनाउने धार्मिक विश्वास छ।
छठ पर्वको सुरुवातदेखि समापनसम्म
छठ पर्वको पहिलो दिनलाई नहाय–खाय भनिन्छ। यस दिन व्रतालुहरू बिहानै उठेर नदी, पोखरी वा जलाशयमा स्नान गरी घरको सरसफाइ गर्छन्। शुद्ध र पवित्र भोजन तयार गरी ग्रहण गरिन्छ। यस दिनदेखि नै व्रतालुले शरीर, मन र घरपरिवारलाई शुद्ध राख्ने नियम पालना गर्न थाल्छन्।
दोस्रो दिन : खरना
दोस्रो दिनलाई खरना भनिन्छ। यस दिन व्रतालुहरू दिनभरि उपवास बसेर साँझ सूर्यदेवको पूजा गरेपछि प्रसाद ग्रहण गर्छन्। गहुँको पिठोबाट बनाइएको रोटी, रसियाव (गुड मिसाइएको खीर) लगायतका प्रसाद तयार गरिन्छ। खरनाको प्रसाद ग्रहण गरेपछि व्रतालुको कठिन निर्जला उपवास सुरु हुन्छ।
तेस्रो दिन : अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ
चौथो दिन : उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ र छठ पर्वको समापन
छठ पर्वको चौथो तथा अन्तिम दिन बिहानै व्रतालुहरू पुनः छठ घाटमा पुग्छन्। पूर्व दिशामा सूर्य उदाउने प्रतीक्षामा भक्तजनहरू पूजा सामग्रीसहित जलाशयमा उभिन्छन्। बिहान उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ दिँदै सूर्यदेवको पूजा आराधना गरिन्छ। यसलाई उषाकालीन अर्घ भनिन्छ। अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ दिएर सुरु भएको विशेष पूजा उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ दिएपछि पूर्ण हुन्छ। पूजा सम्पन्न भएपछि व्रतालुहरूले प्रसाद ग्रहण गरी निर्जला व्रत तोड्छन्। यसलाई पारण भनिन्छ। यससँगै चार दिनसम्म चल्ने छठ पर्व विधिवत् रूपमा समापन हुन्छ।
नेपालका प्रमुख सहरमा छठको रौनक
नेपालका विभिन्न सहर तथा गाउँबस्तीमा छठ पर्वको विशेष रौनक देखिन्छ। विशेषगरी तराई–मधेसका जिल्लामा छठको ठूलो धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व छ। छठ पर्व भव्य रूपमा मनाइने नेपालका प्रमुख सहरहरू:
-
मधेस प्रदेश: जनकपुरधाम, वीरगञ्ज, राजविराज, लहान, सिरहा, जलेश्वर, कलैया, गौर र मलंगवा।
-
कोशी प्रदेश: विराटनगर, इटहरी, धरान, इनरुवा, दमक र बिर्तामोड।
-
बागमती प्रदेश: काठमाडौं, ललितपुर र भक्तपुर।
-
अन्य प्रमुख सहर: नेपालगञ्ज, भैरहवा, बुटवल, भरतपुर र हेटौँडा।
जनकपुरधामको गङ्गासागर र धनुषसागर, वीरगञ्जको घडिअर्वा पोखरी तथा काठमाडौंको गुह्येश्वरी र गौरीघाट क्षेत्रमा छठको विशेष आकर्षण रहने गरेको छ। काठमाडौं उपत्यकामा पनि पछिल्ला वर्षमा छठ मनाउनेको सङ्ख्या बढ्दै गएको छ।
छठ केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई सामाजिक एकता, पारिवारिक सम्बन्ध र सामुदायिक सद्भावको पर्व पनि हो। यस पर्वमा जातजाति, भाषा, समुदाय र वर्गभन्दा माथि उठेर मानिसहरू एकै ठाउँमा भेला भई घाटको सरसफाइ, सजावट र व्यवस्थापनमा जुट्ने गर्छन्। छठमा प्रयोग गरिने बाँसका सामग्री, माटाका भाँडा, फलफूल, उखु र स्थानीय कृषि उपजले ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई समेत चलायमान बनाउँछन्। छठका गीत, भजन र लोकसंस्कृतिले पर्वको मौलिकता झल्काउँछन्।
सूर्यलाई जीवन, ऊर्जा र प्रकाशको स्रोत मानिन्छ। त्यसैले अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ दिएर अस्ताउँदै गरेको सूर्यप्रति पनि सम्मान प्रकट गर्नु र उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ दिएर नयाँ ऊर्जा तथा आशाको कामना गर्नु यस पर्वको विशेष धार्मिक दर्शन मानिन्छ। यसरी चार दिनसम्म श्रद्धा, भक्ति, उपवास र पूजाआराधनासहित मनाइने छठ पर्व उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ दिएर सम्पन्न हुन्छ।
अस्ताउँदो सूर्यलाई नमन, उदाउँदो सूर्यलाई वन्दन। यही हो छठ पर्वको विशेषता, यही हो प्रकृति र मानवबीचको आत्मीय सम्बन्ध।
