- महेश भट्टराई

महेश भट्टराई
भोजपुर / आमचोक – ७ हर्दिला, कात्तिक ३० गते सोमबार ।
भोजपुर जिल्ला नेपालको पूर्वी पहाडी भूभागमा अवस्थित प्राकृतिक, धार्मिक, सांस्कृतिक तथा ऐतिहासिक सम्पदाले सम्पन्न जिल्ला हो। हिमाली तथा पहाडी भू-दृश्य, हरियाली वनजङ्गल, नागबेली सडक, खोलानाला, झरना, मठमन्दिर, ऐतिहासिक स्थल र परम्परागत गाउँबस्तीले भोजपुरलाई आफ्नै छुट्टै पहिचान दिएको छ।

पूर्वी पहाडको मौलिक संस्कृति, किरात सभ्यता, हिन्दू धार्मिक परम्परा, कृषि उत्पादन र स्थानीय जनजीवनको सुन्दर संयोजन भोजपुरमा देख्न पाइन्छ। रुद्राक्ष, सुन्तला, अलैँची, अदुवा, लालीगुराँस तथा विभिन्न कृषि उपजका कारण पनि यो जिल्ला परिचित छ। भोजपुर केवल एउटा भौगोलिक जिल्ला मात्र होइन, यहाँको इतिहास, संस्कृति, प्रकृति, धार्मिक आस्था र मेहनती जनताको जीवनशैलीले बनेको एउटा विशिष्ट पहिचान हो।

भौगोलिक अवस्था र छिमेकी जिल्लाहरू : भोजपुर जिल्ला कोशी प्रदेशमा पर्दछ। यसको क्षेत्रफल करिब १ हजार ५०७ वर्ग किलोमिटर रहेको छ। जिल्लाको भौगोलिक उचाइ दक्षिणी होचो भूभागदेखि उत्तरका अग्ला पहाडी क्षेत्रसम्म फैलिएको छ। सिलिचुङ चुली समुद्री सतहबाट करिब ४ हजार १५३ मिटर उचाइमा रहेको जिल्लाको अग्लो स्थान हो।भोजपुरको पूर्वतर्फ धनकुटा र सङ्खुवासभा, पश्चिमतर्फ खोटाङ, उत्तरतर्फ सङ्खुवासभा र सोलुखुम्बु तथा दक्षिणतर्फ उदयपुर जिल्ला पर्दछन्। यी जिल्लासँगको भौगोलिक सम्बन्धले भोजपुरलाई पूर्वी पहाडको महत्वपूर्ण सम्पर्क क्षेत्र बनाएको छ।

भोजपुरका स्थानीय तह : भोजपुर जिल्लामा दुई नगरपालिका र सात गाउँपालिका रहेका छन्। भोजपुर नगरपालिका, षडानन्द नगरपालिका, आमचोक गाउँपालिका, हतुवागढी गाउँपालिका, रामप्रसाद राई गाउँपालिका, अरुण गाउँपालिका, पौवादुङमा गाउँपालिका, टेम्केमैयुङ गाउँपालिका, साल्पासिलिछो गाउँपालिका।

प्रमुख नदी, खोला, झरना र पोखरी : भोजपुर जलस्रोतका दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण जिल्ला हो। अरुण र सुनकोशी यहाँका प्रमुख नदी हुन्। जिल्लाका विभिन्न भूभाग भएर पिखुवा, इर्खुवा, चिर्खुवा, बेङ्खुवा, याङ्गुवा, नखुवा, ककुवा, अखुवा, बुवा, जुके, सिक्देल, कावा, नेवासुखे, घे र सिसुवालगायतका खोला बग्छन्। विशेषगरी अरुण नदीले भोजपुरको प्राकृतिक सौन्दर्य र आर्थिक जीवनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। अरुण उपत्यकाको गहिरो भू-दृश्य पर्यटकका लागि आकर्षणको केन्द्र हो।
चिर्खुवा झरना, छरछरे झरना र याङ्गुवा खोलाको झरना जिल्लाका आकर्षक प्राकृतिक सम्पदा हुन्। त्यसैगरी साल्पापोखरी, पञ्चकन्या पोखरी, हँसपोखरी, च्याङ्ग्रे पोखरी, मार्गापोखरी र रानीतालले जिल्लाको प्राकृतिक सुन्दरता बढाएका छन्।

धार्मिक आस्था र मठमन्दिरको जिल्ला जिल्लाका प्रमुख धार्मिक स्थलहरूमा: सिद्धकाली देवी मन्दिर – भोजपुर बजार, राधाकृष्ण मन्दिर – भोजपुर, अजीमा मन्दिर – भोजपुर, शाक्यमुनि विहार – टक्सार, गणेशस्थान – टक्सार, षडेश्वर शिवालय – दिङ्ला, रामजानकी मन्दिर – दिङ्ला, पशुपति मन्दिर – तिम्मा, साल्पापोखरी – दोभाने, शान्तानेश्वर महादेवस्थान – नागी, कालिकादेवी मन्दिर – ओख्रे, योगमाया शक्तिपीठ – मझुवाबेँसी, नेपालेडाँडा, बेहेरेश्वर मन्दिर – भुल्के, नागछाँगा – बैकुण्ठे ।

भुल्के : भट्टराईहरूको कुलपूजासँग जोडिएको धार्मिक पहिचान : भोजपुरको भुल्के क्षेत्र भट्टराई परिवारहरूको कुलपूजासँग जोडिएको महत्वपूर्ण धार्मिक तथा सांस्कृतिक स्थलका रूपमा परिचित छ। यहाँ भट्टराईहरूले आफ्नो वंशपरम्परा, कुलदेवताको आराधना र पुर्खाको सम्झनालाई निरन्तरता दिँदै कुलपूजा गर्ने परम्परा रहेको छ। कुलपूजा केवल धार्मिक कर्मकाण्ड मात्र नभई परिवार, बन्धुबान्धव र पुस्ताबीचको सम्बन्ध जोड्ने सांस्कृतिक परम्परा पनि हो। देशका विभिन्न स्थानमा बसोबास गर्दै आएका भट्टराईहरूका लागि भुल्के पुर्ख्यौली आस्था र वंशीय सम्बन्धसँग जोडिएको स्थानका रूपमा महत्व राख्छ। भुल्केमा रहेको बेहेरेश्वर मन्दिर पनि जिल्लाको धार्मिक स्थलको सूचीमा उल्लेख छ।

पर्यटकीय स्थल र प्राकृतिक आकर्षण : भोजपुरमा घुमफिर र पदयात्राका लागि थुप्रै आकर्षक गन्तव्य छन्। तीमध्ये: टेम्केडाँडा, चखेवा भञ्ज्याङ, मैयुङडाँडा, सिलिचुङ चुली, साल्पापोखरी, सेल्मेडाँडा, सुन्तलेडाँडा, अरुण उपत्यका, हतुवागढी दरबार, नागछाँगा, गोल्से भीर, थामडाँडा, च्याङ्ग्रे पोखरी, पातले गुफा, पेन्सनगढी, गोरुकाटे डाँडा, हंसपोखरी, डेलिढुङ्गा, डेलिखर्क गुम्बा, मुन्धुम पदमार्ग। यीमध्ये मुन्धुम पदमार्ग, टेम्केडाँडा, चखेवा भञ्ज्याङ, साल्पापोखरी र सिलिचुङ क्षेत्र प्राकृतिक सौन्दर्य, जैविक विविधता र सांस्कृतिक पहिचानका हिसाबले विशेष महत्व राख्छन्।

रुद्राक्ष उत्पादनको उर्वर भूमि : भोजपुरको पहिचानसँग जोडिएको अर्को महत्वपूर्ण कृषि तथा व्यापारिक उत्पादन रुद्राक्ष हो। विशेषगरी षडानन्द नगरपालिका क्षेत्रको दिङ्ला र आसपासका गाउँहरू रुद्राक्ष उत्पादनका लागि परिचित छन्।

रुद्राक्ष उत्पादन हुने प्रमुख स्थानहरूमा: दिङ्ला, नेपालेडाँडा, कुदाकाउले, देउराली, साम्पाङ, मूलपानी, केउरेनीपानी, झ्याउपोखरी, साल्पासिलिछोको कुलुङ, अरुण गाउँपालिकाको प्याउली, जरायोटार र सिक्रेटार, पौवादुङमा गाउँपालिकाका विभिन्न क्षेत्र। रुद्राक्षका दानाको मुख, आकार, तौल, बनावट र दुर्लभताका आधारमा बजार मूल्य निर्धारण हुने गरेको छ। यसको माग नेपालमा मात्र नभई भारत र चीनलगायतका अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा समेत रहेको छ। दिङ्ला क्षेत्रका किसानले रुद्राक्षबाट राम्रो आम्दानी गर्न थालेपछि नयाँ बिरुवा रोप्ने र पुराना बगैँचा संरक्षण गर्ने क्रम पनि बढेको समाचारहरूमा उल्लेख छ।

सुन्तला उत्पादनमा पनि भोजपुरको पहिचान : रुद्राक्षसँगै भोजपुर सुन्तला उत्पादनका लागि पनि परिचित छ। यहाँको हावापानी र भौगोलिक अवस्थाले सुन्तला खेतीलाई सहयोग पुर्‍याएको छ। सुन्तला उत्पादनका प्रमुख क्षेत्रहरूमा भोजपुर नगरपालिका, टेम्केमैयुङ गाउँपालिका, षडानन्द नगरपालिका, हतुवागढी गाउँपालिका र रामप्रसाद राई गाउँपालिका पर्दछन्। त्यसैगरी जिल्लाका अन्य स्थानीय तहमा पनि सुन्तला खेती हुँदै आएको छ। विशेषगरी दिङ्लाको सुन्तला पूर्वी तराईका बजारमा समेत परिचित छ। कृषि ज्ञान केन्द्रको तथ्याङ्क उद्धृत गर्दै प्रकाशित २०२३ को समाचारअनुसार त्यस वर्ष जिल्लामा ६ हजार २९३ मेट्रिक टन सुन्तला उत्पादन भएको थियो। यो ऐतिहासिक उत्पादन विवरण हो, चालु वर्षको तथ्याङ्क होइन।

नेपालको पूर्वी हिमाली क्षेत्रमा अभिलेख गरिएका गुराँसका प्रजातिमा: वसन्त ऋतु सुरु भएसँगै भोजपुरका उच्च पहाडी वनजङ्गलमा लालीगुराँस फुल्न थाल्छ। टेम्के, मैयुङ, चखेवा, साल्पा र सिलिचुङ आसपासका वन क्षेत्रमा गुराँस तथा चिमालका विभिन्न प्रजाति पाइन्छन्। रातो लालीगुराँससेतो चिमाल, गुलाबी कोर्लिङ, पहेँलो चिमाल, नीलो चिमाल, रातो चिमाल, जुँगे चिमाल, सानो चिमाल, लहरे चिमाल, सुनपाती, भुत्ले गुराँस, पुड्के गुराँस, हिउँ गुराँस, हुकरको गुराँस, शाल्लु गुराँस, थाम्सनको गुराँस, पहेँलो गुराँस कोर्लिङ आदि पर्दछन्। यी सबै प्रजाति भोजपुर जिल्लामै प्रमाणित रूपमा पाइन्छन् भन्ने अर्थमा लिनु हुँदैन। पूर्वी हिमाली तथा पहाडी क्षेत्रका वनस्पति अध्ययनमा उल्लेख गरिएका प्रजातिहरू हुन्। भोजपुरका विभिन्न वन क्षेत्रमा कुन-कुन प्रजाति पाइन्छन् भन्ने छुट्टै वनस्पति सर्वेक्षण आवश्यक छ।

प्रमुख बजार तथा स्थानहरू : भोजपुरको इतिहास र व्यापारिक गतिविधिसँग जोडिएका बजारहरूले जिल्लाको आर्थिक तथा सांस्कृतिक पहिचान निर्माण गरेका छन्। भोजपुर बजार, टक्सार बजार, दिङ्ला बजार, घोरेटार बजार, प्याउली बजार, दाँवा बजार, कुलुङ बजार, च्याङ्ग्रे बजार, चौकीडाँडा बजार, तिवारीभञ्ज्याङ, चम्पे बजार, चरम्बी बजार, बालंखा बजार, बयान बजार, पूर्णे बजार, जरायोटार, मानेडाँडा, बालुवाबेँसी, फेदी, बिहीबारे बजार, बोया, पखुवा बजार, झ्याउपोखरी बजार, बैदारभञ्ज्याङ, हेलौछा, सुन्तलेडाँडा, स्वरेङ, दावाँ र आसपासका बस्ती। विशेषगरी टक्सार बजार भोजपुरको ऐतिहासिक पहिचान बोकेको स्थान हो। वि.सं. १८७२ मा यहाँ टक अर्थात् सिक्का छाप्ने काम भएको इतिहास नगरपालिकाको परिचयमा उल्लेख छ। भोजपुरे खुकुरी, करुवा, तामा, काँस र पित्तलका भाँडाकुँडाको उत्पादनले पनि यस क्षेत्रलाई चिनाएको छ।

सडक सञ्जाल र पुलहरू : भोजपुरमा सडक सञ्जाल विस्तारसँगै गाउँबस्ती, बजार, धार्मिक स्थल र कृषि उत्पादनका क्षेत्रहरूबीचको आवागमन सहज बन्दै गएको छ। मध्यपहाडी लोकमार्ग यस जिल्लाको महत्वपूर्ण सडक मार्ग हो।

प्रमुख सडक तथा यातायात मार्गहरूमा : भोजपुर–दिङ्ला सडक, भोजपुर–टक्सार सडक, भोजपुर–दाँवा सडक, भोजपुर–चखेवा सडक, दिङ्ला–कुलुङ सडक, वैकुण्ठे–बासिखोरा–वलंखा–रानीटारी सडक, सुनवलुवा–घोरेटार–स्याउटार–चिसापानी सडक, भोजपुर–घोरेटार सडक, अरुण उपत्यका तथा कात्तिकेघाट जोड्ने सडक मार्ग, नेपालेडाँडा–ताँबुटार–चौकीडाँडा–साल्पाफेदी मार्ग। खोला तथा नदीमा पुल निर्माणले यातायातको निरन्तरतामा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। पिखुवा खोला पुल, सिक्तेल खोला पुल, श्याम खोला पुललगायतका पुल तथा प्रस्तावित सडक पुलहरू जिल्लाका विभिन्न सडक योजनासँग जोडिएका छन्। अरुण नदीमा छब्बिसे पुल र कर्कलेघाट पुलजस्ता सम्पर्क योजनाले भोजपुर र छिमेकी जिल्लाबीचको आवागमनमा महत्व राख्छन्।

शिक्षा क्षेत्र र ऐतिहासिक विद्यालयहरू : भोजपुरको शैक्षिक इतिहास नेपालको शिक्षा इतिहाससँग समेत जोडिएको छ। बालागुरु षडानन्दले दिङ्लामा जनस्तरबाट विद्यालय स्थापना गरी शिक्षाको ज्योति फैलाएको इतिहास छ। दिङ्ला क्षेत्र नेपालको पुरानो शैक्षिक केन्द्रका रूपमा परिचित छ। जिल्लाका परिचित विद्यालय तथा शैक्षिक संस्थाहरूमा: विद्योधय माध्यमिक विद्यालय – भोजपुर, शारदा माध्यमिक विद्यालय – झ्याउपोखरी, शान्ता सावित्रा माध्यमिक विद्यालय – नेपालेडाँडा, अन्नपूर्ण माध्यमिक विद्यालय – अन्नपूर्ण, शारदा माध्यमिक विद्यालय – प्याउली, सिद्धेश्वर माध्यमिक विद्यालय – दाँवा, अरुण माध्यमिक विद्यालय – दिङ्ला, जल्पा माध्यमिक विद्यालय – चौकीडाँडा, चण्डेश्वर माध्यमिक विद्यालय – बालङ्खा, पञ्चकन्या माध्यमिक विद्यालय – भुल्के, यशोधरा माध्यमिक विद्यालय – टक्सार, त्रिभुवन धर्मोदय माध्यमिक विद्यालय – छिनामखु, राधाकृष्ण माध्यमिक विद्यालय – श्यामशिला, विश्वप्रेमी माध्यमिक विद्यालय – याकू, शिक्षा क्षमाकन्या माध्यमिक विद्यालय – बयाङ, देवान्टार, षडानन्द बहुमुखी क्याम्पस – दिङ्ला। यी विद्यालयहरू जिल्लाका विभिन्न क्षेत्रका शैक्षिक संस्थाका उदाहरण हुन्।

भोजपुरको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक पहिचान : भोजपुर जिल्लाको नाम आउनेबित्तिकै भोजपुरे खुकुरी, करुवा, टक्सार बजार र बालागुरु षडानन्दको नाम पनि जोडिएर आउँछ। यहाँको परम्परागत हस्तकलामा खुकुरी, तामाका भाँडाकुँडा, काँस तथा पित्तलका सामग्री र करुवा निर्माणको विशेष स्थान छ। किरात राई समुदायको मुन्धुमी संस्कृति, साकेला नाच, परम्परागत भेषभूषा, भाषा, संस्कार र चाडपर्वले जिल्लाको सांस्कृतिक विविधता झल्काउँछन्। त्यसैगरी रामप्रसाद राई, नारदमणि थुलुङ, बालागुरु षडानन्द, योगमाया न्यौपानेजस्ता ऐतिहासिक व्यक्तित्वहरूसँग भोजपुरको इतिहास जोडिएको छ।

कृषि, पर्यटन र स्थानीय अर्थतन्त्रको सम्भावना : भोजपुरको आर्थिक जीवनमा कृषि, पशुपालन, व्यापार, पर्यटन र वैदेशिक रोजगारीको भूमिका महत्वपूर्ण छ। यहाँ धान, मकै, कोदो, गहुँ, आलु, अदुवा, अलैँची, सुन्तला तथा विभिन्न तरकारी उत्पादन गरिन्छ। रुद्राक्ष र सुन्तलाले किसानलाई आम्दानीको अवसर दिएका छन् भने मुन्धुम पदमार्ग, टेम्के, चखेवा, साल्पापोखरी र सिलिचुङजस्ता गन्तव्यले पर्यटन विकासको सम्भावना बोकेका छन्। तर सडकको स्तरोन्नति, पुल निर्माण, कृषि उपजको उचित बजार व्यवस्थापन, शीतभण्डार, पर्यटन पूर्वाधार, विद्यालयको गुणस्तर र गाउँमै रोजगारी सिर्जना गर्नु जिल्लाका महत्वपूर्ण आवश्यकता हुन्।

भोजपुरलाई चिनाउन आवश्यक छ प्रचारप्रसार : भोजपुरमा प्राकृतिक सम्पदा छन्, धार्मिक स्थल छन्, ऐतिहासिक बजार छन्, कृषि उत्पादन छन्, सांस्कृतिक विविधता छ र पर्यटकीय सम्भावना पनि प्रशस्त छ। तर यी सम्पदाको उचित संरक्षण, अभिलेखीकरण र प्रचारप्रसार अझै आवश्यक देखिन्छ।

स्थानीय तह, प्रदेश सरकार, पर्यटन व्यवसायी, कृषि क्षेत्रका सरोकारवाला र स्थानीय समुदायबीच समन्वय हुन सके भोजपुरलाई पूर्वी नेपालको महत्वपूर्ण धार्मिक, सांस्कृतिक, कृषि तथा पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा स्थापित गर्न सकिन्छ।

तपाईको प्रतिक्रिया